Nghiên cứu lập trình và triển khai ứng dụng phần mềm Thư viện số tại Học viện Quân y

Cập nhật: 21h22 | 15/04/2012

HVQY: Danh từ thư viện - "Bibliotheque" xuất phát từ tiếng Hy Lạp trong đó “Biblio” là sách và “Theque” là bảo quản, vậy nghĩa đen của thư viện là nơi tàng trữ và bảo quản sách. Cho đến nay có nhiều khái niệm về thư viện, tuy nhiên nhìn chung có thể hiểu thư viện là nơi cất giữ, lưu trữ, bảo quản tài liệu theo một cách thức, qui ước xác định nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý, tra cứu, tìm kiếm và sử dụng thông tin được hiệu quả nhất.

Ban CNTT và Ban Thư viện điều tra khảo sát phục vụ nghiên cứu lập trình phần mềm Thư viện số cho trường Trung cấp Quân y 1 - Học viện Quân y

Cùng với sự phát triển của khoa học và công nghệ mà đặc biệt là những tiến bộ vượt bậc của công nghệ thông tin (CNTT), các thư viện truyền thống đang dần bị thay thế bởi Thư viện điện tử (Electronic Library) và Thư viện số (Digital Library). Thư viện điện tử, Thư viện số thực chất là tập hợp các thiết bị kỹ thuật số, phần mềm quản lý nghiệp vụ, hệ quản trị cơ sở dữ liệu (CSDL) và mạng máy tính nhằm phục vụ công tác quản lý tài liệu và nghiệp vụ thư viện. Cho đến nay, khái niệm về Thư viện điện tử và Thư viện số chưa hoàn toàn thống nhất. Theo Philip Baker, “Thư viện điện tử và Thư viện số là hai khái niệm khác nhau, trong đó Thư viện điện tử quản lý tài liệu truyền thống và tài liệu số, còn Thư viện số chỉ quản lý tài liệu số”. Trái ngược lại, Joan M. Reitz cho rằng “Thư viện số có các chức năng giống như Thư viện điện tử”. Khác hoàn toàn với hai quan điểm trên, một số tác giả của Việt Nam cho rằng “Thư viện điện tử quản lý tài liệu truyền thống, còn Thư viện số quản lý tài liệu số”.

Do thuộc tính cấu tạo của tài liệu mà cách thức quản lý sẽ khác nhau, chính vì vậy phần mềm Thư viện số không có một số chức năng như của Thư viện điện tử như: biên mục tài liệu giấy theo chuẩn Marc 21; đăng ký cá biệt, in mã vạch; theo dõi lưu thông: mượn - trả tài liệu; bổ sung, phân kho, xếp giá; mượn liên thư viện ILL (Inter Library Loan)… Về cơ bản, phần mềm Thư viện số có các phân hệ chức năng chính sau:

- Biên mục tài liệu số: quản lý biên mục và bổ sung, phân loại tài liệu số...

- Thống kê - báo cáo: tra cứu, tìm kiếm, thống kê tài liệu số và tạo các báo cáo theo các tiêu chí khác nhau…

- Tra cứu trực tuyến OPAC (Online Public Access Catalog): trang giao tiếp độc giả phục vụ tra cứu, tìm kiếm và hiển thị nội dung tài liệu

- Quản lý độc giả: quản lý thông tin độc giả, cấp phát tài khoản và phân quyền độc giả được phép xem nội dung chi tiết hoặc được phép Download tài liệu…

- Quản trị hệ thống: quản lý, phân quyền người dùng; theo dõi hoạt động và thiết lập các tham số hệ thống, các biện pháp an ninh bảo mật và an toàn dữ liệu...

Xét về góc độ kỹ thuật, lập trình Thư viện số đơn giản hơn so với lập trình Thư viện điện tử, nếu như tài liệu giấy áp dụng kỹ thuật tra cứu qua cổng Z39.50, biên mục theo chuẩn Marc 21 với 800 trường có các yếu tố tùy biến linh hoạt, rất phức tạp cho lập trình thì tài liệu số áp dụng biên mục theo chuẩn siêu dữ liệu Dublin Core với 15 trường cố định. Kỹ thuật được cho là khó nhất trong lập trình Thư viện số chính là chức năng hiển thị nội dung tài liệu (văn bản, hình ảnh, video, audio…) trực tuyến mà không cho người dùng sao chép.

Tại Việt Nam, dự án Thư viện điện tử - Thư viện số Libol (Library OnLine) của Tinh Vân được cho là công trình nghiên cứu đầu tiên về Thư viện điện tử, triển khai từ năm 1997, là sản phẩm thương mại có đầy đủ các chức năng đạt tiêu chuẩn quốc tế, cho đến nay đã bán được gần 150 bản. Cùng thứ hạng với Libol là hệ thống phần mềm thư viện của Công ty CMC được chia làm nhiều gói sản phẩm khác nhau, hiện tại CMC đã đạt doanh số bán trên 100 bản. Xếp sau hai phần mềm trên là Thư viện điện tử tích hợp Verbrary của Lạc Việt với doanh số bán gần 30 bản. Nhìn chung, cả ba sản phẩm Thư viện điện tử hàng đầu Việt Nam đều có chất lượng khá tốt, tính chuyên nghiệp cao, đáp ứng công tác nghiệp vụ tại các thư viện; đặc biệt trong đó phần mềm của Tinh Vân có nhiều chức năng ưu việt hơn cả, như: dễ sử dụng, có khả năng tìm kiếm nội dung của tài liệu đính kèm… Tuy nhiên, không rõ vì lý do gì (đã đủ doanh số bán nên không đầu tư nâng cấp?) mà sản phẩm Thư viện số của cả 03 công ty đáng lẽ được cho là dễ lập trình hơn thì lại có nhiều hạn chế hơn so với phần mềm Thư viện điện tử về: hình thức thiết kế chưa đẹp; các chức năng đơn giản, nghèo nàn; phân hệ OPAC chỉ cho phép độc giả tra cứu hoặc Download tài liệu (theo phân quyền) chứ không có các chức năng hiển thị nội dung trực tuyến, đặc biệt đối với tài liệu MultiMedia. Muốn xem phải tải về máy và phải cài đặt thêm các phần mềm chuyên dùng để hiển thị. Vậy nên các Thư viện khó giữ được bản quyền tài liệu quý hiếm cũng như các loại sách, giáo trình đang bày bán tại nhà trường…

Ngoài các sản phẩm nêu trên, có khá nhiều công ty phần mềm và các cơ quan, đơn vị, nhà trường triển khai nghiên cứu xây dựng phần mềm Thư viện điện tử, Thư viện số… Theo đánh giá của các chuyên gia lập trình và các nhà thư viện học, các sản phẩm này nhìn chung có chất lượng kém hơn nhiều so với sản phẩm Libol của Tinh Vân, iLib/dLib của CMC và Verbrary của Lạc Việt.

Với mục tiêu kinh doanh tài liệu trên mạng, một số công ty nghiên cứu phát triển các phần mềm Thư viện số trên Internet như: http://tailieu.vn,  http//:violet.vnhttp://docs.4share.vn Ưu điểm của các phần mềm này là có chức năng cho phép độc giả xem tài liệu trực tuyến mà không được phép coppy, chỉ được Download khi đã trả tiền (thường dùng phương pháp nhắn tin nạp tiền qua tổng đài). Hạn chế là chưa hiển thị trực tuyến tài liệu MultiMedia, biên mục còn tùy tiện, không áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế đã quy định và thiếu các chức năng nghiệp vụ để có thể áp dụng tại Thư viện của các cơ quan, nhà trường.


Tham quan nghiệp vụ thư viện và hệ thống phần mềm của Thư viện Quân đội phục vụ lập trình phần mềm Thư viện số của Học viện Quân y

Học viện Quân y là một trong những nhà trường đầu tiên trong quân đội triển khai ứng dụng CNTT quản lý tài liệu và nghiệp vụ thư viện. Từ đầu những năm 2000, Thư viện của Học viện đã triển khai ứng dụng phần mềm CDS/ISIS trong quản lý biên mục tài liệu. Đến năm 2003, dự án CNTT đầu tư trang bị cho Thư viện phần mềm Libol phiên bản 5.5 triển khai ứng dụng trên mạng nội bộ và mạng Internet. Năm 2009, dự án “Thư viện số dùng chung” đầu tư trang bị hệ thống phần mềm Thư viện điện tử iLib và Thư viện số dLib của CMC để thay thế cho phần mềm thư viện Libol (có lẽ Học viện Quân y là nhà trường duy nhất trong toàn quốc có cả 2 phần mềm thư viện hàng đầu của Việt Nam là Libol và iLib). Năm 2011, Thư viện đã chính thức khai  trương và đưa vào sử dụng phục vụ cán bộ, nhân viên, học viên tại Học viện. Tuy nhiên, theo yêu cầu của cơ quan chức năng cấp trên, hệ thống chỉ kết nối mạng quân sự mà không triển khai ứng dụng trên Internet nên hạn chế trong phục vụ đào tạo học viện dân sự. Theo thống kê sơ bộ, Ban Thư viện – Phòng Thông tin Khoa học Quân sự (Phòng TTKHQS) cơ bản đã cập nhật và chuyển đổi xong CSDL cho phần mềm thư viện mới trong đó có nhiều nguồn tài liệu nước ngoài quý hiếm, các giáo trình do Học viện biên soạn, bài giảng, sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, luận văn cao học, công trình nghiên cứu khoa học, tạp chí khoa học y - dược…

Mặc dù Ban Thư viện đã có nhiều cố gắng trong cập nhật thông tin số liệu nhưng vì lý do hạn chế về kỹ thuật của phần mềm Thư viện số dLib của CMC như đã nêu trên nên các nguồn tài liệu số của Học viện Quân y nói riêng và của các trường trong quân đội nói chung khi chia sẻ trên mạng Mistel đều bị khóa chặt vì sợ bị Download, phát tán gây mất bản quyền. Chính vì vậy, cho đến nay cán bộ, giảng viên và học viên của Học viện vẫn chưa được tiếp cận nội dung các nguồn tài liệu số dẫn đến lãng phí kinh phí thuê số hóa hoặc mua các nguồn tài liệu, cũng như công sức cập nhật của cán bộ - nhân viên thư viện. Vậy nên có thể nói phần mềm Thư viện số dLib do cấp trên cấp cho Học viện hiện tại hoạt động chưa hiệu quả, chưa đáp ứng được nhiệm vụ thông tin thư viện phục vụ huấn luyện và đào tại Học viện Quân y.

Để khắc phục các hạn chế nêu trên đồng thời góp phần bảo đảm công tác thông tin  thư viện phục vụ dạy và học tại Học viện theo đúng yêu cầu chỉ đạo Thông tư 07/2010/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Năm 2010, Ban CNTT – Phòng KHCN&MT - Học viện Quân y đã chủ động nghiên cứu lập trình và triển khai ứng dụng Cổng thông tin điện tử tích hợp Thư viện học liệu số, hoạt động theo mô hình mở, phân quyền cho cán bộ - giảng viên tại các Bộ môn - Khoa trong toàn Học viện có thể tham gia cập nhật các nguồn học liệu phục vụ giảng dạy, đồng thời có thể chia sẻ tài liệu cho học viên phục vụ học tập, cho đến nay hệ thống hoạt động khá hiệu quả, đã cập nhật được trên 5.000 tài liệu số các loại.

Năm 2011, Ban CNTT tiếp tục nghiên cứu lập trình và triển khai ứng dụng Thư viện học liệu MultiMedia chuyên dùng quản lý: Bài giảng Video - Audio, bài giảng đa phương tiện, hình ảnh học liệu… Phần mềm này cũng hoạt động theo mô hình mở, cho phép hiển thị trực tuyến nội dung tài liệu phục vụ độc giả. Hiện bước đầu đã cập nhật được trên 100 Video – Audio bài giảng, 19 Album với trên 1.000 ảnh học liệu, gần 50 bài giảng đa phương tiện…

Ban Giám hiệu trường Trung cấp Quân y 2 - Quân khu 7 tham quan phòng đọc tự chọn và hệ thống phần mềm thư viện điện tử của Học viện Quân y

Nhằm mục tiêu xây dựng phần mềm Thư viện số chất lượng cao, có đầy đủ các chức năng nghiệp vụ thư viện, áp dụng theo tiêu chuẩn quốc tế, khắc phục được hạn chế thường gặp của các phần mềm Thư viện số hiện tại, có thể triển khai ứng dụng hiệu quả tại Học viện Quân y và tại các đơn vị thành viên. Năm 2012, Ban CNTT tiếp tục nghiên cứu xây dựng phần mềm Thư viện số tích hợp có tên gọi là TVS_HVQY trong đó một số chức năng được đánh giá thậm chí tốt hơn cả sản phẩm Thư viện số của CMC và của Tinh Vân. Hiện tại TVS_HVQY đã được thử nghiệm ứng dụng thành công tại trường Trung cấp Quân y 2 – Quân khu 7 và đang trong giai đoạn chuẩn bị bàn giao và triển khai ứng dụng tại trường Trung cấp Quân y 1 cũng như tại Học viện Quân y.

Nhờ sự quan tâm chỉ đạo sâu sát của Đảng ủy – Ban Giám đốc Học viện, Chi ủy - Chỉ huy Phòng KHCN&MT, cùng sự năng động tích cực vươn lên làm chủ công nghệ lập trình của Ban CNTT và phối hợp giúp đỡ của Ban Thư viện - Phòng TTKHQS. Nghiên cứu, phát triển và triển khai ứng dụng phần mềm Thư viện số bước đầu đã đạt được các kết quả khả quan, từng bước phục vụ hiệu quả nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu và điều trị tại Học viện Quân y./.

Lê Trung Thắng – Ban CNTT – HVQY

Tin cùng chuyên mục


CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ HỌC VIỆN QUÂN Y - BỘ QUỐC PHÒNG
Địa chỉ: Số 160 - Đường Phùng Hưng - Phường Phúc La - Quận Hà Đông - Thành phố Hà Nội
Trưởng ban biên tập: Trung tướng PGS. TS. Nguyễn Xuân Kiên - Giám đốc Học viện Quân y
Giấy phép số 122/GP-TTĐT ngày 23/09/2008 của Bộ TT&TT
Thiết kế bởi Ban CNTT - Phòng KHQS - Học viện Quân y
Nhà cái Thabet: https://thabet.asia/